Маданият, санъат

Хоразм адабиёти: тараққийпарвар Комил Хоразмий (1825-1899).


Marta o'qildi

Хоразм адабиёти: тараққийпарвар Комил Хоразмий (1825-1899).

 

Комил Хоразмий (тахаллуси; асл исми Паҳлавон Муҳаммадниёз Абдулла Охунд ўғли) (1825 — Хива — 1899) — ўзбек шоири, хаттот, мусиқашунос, таржимон ва давлат арбоби. Жаҳон маданиятининг Хоразмдаги илк тарғиботчиларидан бири. Хива мадрасасида ўқиган. Араб ва форс тилларини мукаммал билган. Шарқ адабиёти намояндалари ижодини, мумтоз мусиқани, хаттотлик сирларини қунт билан ўрганган.

25—30 ёшларида шоир сифатида танилган. Огаҳий унинг номини ўзининг «Гулшани давлат» китобига киритган. Хива хони Сайд Муҳаммадхон саройида котиблик қилган. Муҳаммад Раҳим II уни мирзабошилик вазифасига кўтарган. Россия билан Хива хонлиги ўртасида имзоланган сулҳ шартномаси (Гандимиён шартномаси) Комил Хоразмий қўли билан ёзилган (1873). Сўнгра саройда девонбеги (1873—80), мирзабоши лавозимларида ишлаган (1880 йилдан). Хоразмда биринчи бўлиб босмахона ташкил этган (1880—81).

Комил Хоразмий Шарқ мумтоз мусиқаси, хусусан, мақомчилик анъаналарини ривожлантиришга ҳомийлик қилган, ўзбек куйларини ёзиб олиш учун «Танбур чизиғи» деб аталувчи нота тизимини жорий этган. Бу ўзига хос нотада «Рост» мақомининг бош қисмини ёзган. Ўғли Мирзо Муҳаммадрасул отаси бошлаган ишни давом эттириб, Хоразм «Шашмақом»ининг қолган ашула ва чолғу йўлларини тўла нотага олган. «Рост» мақомига боғланган «Мураббаи Комил» ва «Пешрави Ферўз» куйларининг нотаси бизгача етиб келган.

Комил Хоразмий Москва ва Петербург шаҳарларига 2 марта сафар қилган (1873, 1883). 1891, 1896— 97 йилларда эса Тошкентга келиб, бу ердаги маданий янгиликлар ҳақидаги «Дар баёни таъриф ва тавсиф Тошканд» («Тошкент таърифи ва тавсифи баёнида») қасидасини битган. Бу қасида ўзбек адабиётида ижтимоий тараққиётни акс эттирган дастлабки йирик шеърий асарлардан бўлиб, унда янги, замонавий маданият улуғланади.

Комил Хоразмий Шарқ мумтоз шоирлари анъаналари руҳида лирик шеърлар ёзган, девон тузган. Бу девонда 8000 мисрадан ортиқ шеър бўлиб, улар ғазал, мурабба, мухаммас, мусаддас, маснавий, рубоий, қасида, муаммо каби жанрларда ёзилган. Уларда чин инсоний фазилатлар улуғланган, жаҳолат қораланган, ишқ-муҳаббат тараннум этилган. Комил Хоразмийнинг деярли барча жанрдаги асарларида ижтимоий танқидга кенг ўрин берилган, айрим мисралари афоризм даражасига кўтарилган («Фалак зулми бир ёну, бир ён алар…» ва б.).

Шайх Сулаймон Бухорий ўзининг машҳур «Луғоти чиғатойи ва турки усмоний» («Чиғатойча ва усмоний туркча луғат») асарида Комил Хоразмийнинг ижодидан ўринли фойдаланган ва Хоразм шевасидаги кўпчилик сўзларнинг маъносини унинг шеърлари орқали изоҳлаб берган. Комил Хоразмий 1865 йилда Бархурдор бин Маҳмуд туркман Фароҳийнмнг (адабий тахаллуси Мумтоз) «Маҳбуб ул-қулуб» (бу асар айрим манбаларда «Маҳфилоро» — «Мажлисга зийнат берувчи» деб ҳам юритилади) ҳамда 1869—70 йилларда Фахриддин Али Сайфийнинг «Латой-иф ат-тавойиф» («Турли тоифаларнинг латифалари») асарларини форс тилидан ўзбек тилига таржима қилган. Алишер Навоий «Хамса»сининг биринчи Хоразм тошбосма нашрига сўзбоши ёзган. Комил Хоразмий девони қўлёзмалари Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида сақланади (инв. №1849, 1025).

М.Юнусов, F.Каримов, А.Ҳайитметов, ва бошқа олимлар Комил Хоразмий ижодини тадқиқ этганлар.

«ДЕВОН»ДАН

ҒАЗАЛЛАР

Бўлмаса гардуни сифла дўсти гар дун, эй кўнгул,
Нега дунни шод этар, донони маҳзун, эй кўнгул.

Чун фалак нодон навозу хасми донодур они,
Дониш иқлимида бўлсанг гар Фалотун, эй кўнгул.

Иззат ила неъмат авжида бўлур олий мақом,
Ҳар ким ўлса каж нечукким айн ила нун, эй кўнгул.

Зойил этмак истасанг ўздин мазаллат қониъ ўл,
Олмас ул чиркингни мундин ўзга собун, эй кўнгул.

Жавҳари жон ул матоъ эрмаски сотқун олғасен,
Не асиғ гар ҳосил этсанг ганжи Қорун, эй кўнгул.

Оқил эрсанг кибру нахват қилма иззу жоҳинга,
Бўлди истикборидин иблис малъун, эй кўнгул.

Эмин ўлма кайдидин ёру биродарман дебон,
Не жафолар қилмади Юсуфға Шамъун, эй кўнгул.

Даҳрнинг пасту баландидин десанг эмин бўлай,
Қўйма илкингдин замоне жоми гулгун, эй кўнгул.

Топти шоҳи нуктадан алтофидин сўз аҳли қадр,
Зоҳир эткил эмди бикри софи мазмун, эй кўнгул.

Бу гулистондин бақо бўйини истаб, бўлмағил
Лола баргидек саропо доғу дилхун, эй кўнгул.

Комил эрсанг одат айла сабр ила хомушлиғ.
Гар бор эрса ҳар сўзунг бир дурри макнун, эй кўнгул.

* * *

Эй кўнгул зинҳор қилма аҳли даврондин тамаъ
Бор эса бу хаста жисмингға агар жондин тамаъ.

Чунки йўқ эрмиш жаҳон аҳлида холис дўстлиғ,
Кимки ондин яхшироқ йўқ айлама ондин тамаъ.

Даҳри дундин кўрмагунг жуз ҳасрати нокомлиғ,
Гавҳари мақсудни қилма бу уммондин тамаъ.

Солим ўлмоқнинг сипеҳр осибидин имкони йўқ,
Қилма ҳаргиз офият кунжин бу вайрондан тамаъ.

Кўзлари жаллодидин қилмоқ мурувват орзу,
Аҳли иймон айлагандек кофиристондин тамаъ.

Истайин не навъ жоним роҳатин мужгонидин,
Қилғому мажруҳ марҳам тиғи урёндин тамаъ.

Шарбати лаъли ҳавосин истамаклик бодадин,
Айламак жонбахшлиғ жуз обиҳайвондин тамаъ.

Хони васлиға рақибидин ионат истамак,
Айлаган янглиғ гадо илкидағи нондин тамаъ.

Олам ичра гар бўлай десанг азизу аржуманд,
Айлама Комил киби жуз зилли субҳондин тамаъ.

* * *

Бухл элига демагил, эй зубдаи даврон сўзинг,
Ҳайф этар қадрини билмас сифлаи нодон сўзинг.

Гарчи сўздек гавҳари қиймат баҳо йўқ даҳр аро,
Бор аларнинг қошида ҳар муҳрадин арзон сўзинг.

Улки қилмайдур маони баҳриға ғаввослик,
Кўрмагай минжуқча гар бўлса дури ғалтон сўзинг.

Паст фитратларға дунё моли учун тутма кўз,
Бир қаро пул бобида мушкил қилур осон сўзинг.

Бухл зангини қиро олмас темурдек кўнглидин,
Гар итиклик ичра бўлса ўйлаким суҳон сўзинг.

Гар сўзингдин бир нимарса ўнмаса бу дунёда,
Тингламаслар охиратда берса ҳам имон сўзинг.

Илтимос этма олардин бир кўмакни зинҳор,
Синдурур гар берса ҳам ўлган баданға жон сўзинг.

Дониш аҳли қошида ҳар бири бир лаъли хушоб,
Лек оларға бордурур лаъл ўлса ҳам пайкон сўзинг.

Топмасанг сўз лаззатидин огаҳу Комил киши,
Сақлағил бўлғунча кўнглунг пардасида қон сўзинг.

* * *

Ютубон бу замонда қон фузало,
Кулфат ўқиғадур нишон фузало.

Қалам ила китобдин ўзга,
Топмағай ёри ҳамзабон фузало.

Қатнабон сифлалар эшигига,
Топмас ўлтурғали макон фузало.

Жуҳало зумраси келиб ғолиб,
Бўлди мағлубу нотавон фузало.

Сўзни фаҳм этгали киши топмай,
Не осиғ бўлса нуктадон фузало.

Кимга кўрсатса биргина беҳбуд,
Тонар ўтруда минг зиён фузало.

Жуҳалоға қилиб мулозимлик,
Топмадилар емакка нон фузалс.

Майи гулранг ўрниға тайёр,
Кўзлари соғрида қон фузало.

Бўлубон жолиси авранги жаҳолат жуҳало,
Урдилар оламаро кўси ҳукумат жуҳало.

Нўш этиб ришва майин етмай улус додиға,
Билмадилар даме ойини адолат жуҳало.

Бўлубон ҳомии арбоби фасоду сариқа,
Жамъ қилдилар ўкуш давлату сарват жуҳало.

Уламоға бериб ижройи шариатда шикаст,
Бердилар жоҳили нодонға ҳимоят жуҳало.

Қилиб ўз ройича иш амри ҳукумагда мудом,
Қилдилар тарк баси фарз ила суннат жуҳало.

Арзу дод амрида аҳкоми шариатни қўюб,
Юрутуб ўрниға қавлияти одат жуҳало.

Бўлуб ўз бошлариға феъли мусаллат, ё раб,
Бўлмағай боиси манкуби вилоят жуҳало.

Комило тутса нетонг вартаи заллатда мақом,
Топдилар маснади иззатда садорат жуҳало.

* * *

Эмас кишига бу дунёда мулку мол камол,
Ҳусули илму ҳунар келди безавол камол.

Улумдин шарафи охират эмас ёлғуз,
Ки мунда ҳам сабаби иззату жалол камол.

Мурод маърифатуллоҳдур тааллумдин,
Эмас мубоҳасау жанг ила жидол камол.

Камол маъниси таҳсили илми ҳол дурур,
На ҳосил айлагуси маҳзи қийлу-қол камол.

Замиринг айла мусаффо кадардин ойинадек,
Десангки жилвагар этсун анга жамол камол.

Бўлурму шўра замин обу донадин хуррам,
Хабис табъға тотгаак басе маҳол камол.

Камол бергусидур сўзга шуҳрату таъсир,
Бу қушға қилғали парвоз паррубол камол.

Ниҳоли бебори саркашдурур авомуннос,
Не суд топмаса маъниға иттисол камол.

Кўруб ғазалда Баёний мусаддасин Комил,
Дедики бергай анга ҳаййи лоязол камол.

* * *

Ийд ўлди олам аҳлиға юзланди ибтиҳож,
Шаҳ тораки муборакидин қадр топти тож.

Май тарки бирла ринд эли гирёну зор эди,
Атфолдекки йиғлар анга кессалар сужож.

Жоми сабуҳидин топибон куввати тамом,
Рўза риёзати била бир заъфлиғ мизож

Ўткарди рўзани ебон аҳли ғино шакар,
Бечоралар саҳарлику ифтори бир кулож.

Атфоли ағниё олиб ийдонаға тилло,
Қашшоқлар боласи дирам топмай олди кож.

Аҳли карам сахосидин умид айлабон,
Ийдонадур баҳонаи арбоби эҳтиёж.

Шоҳи либослар кийибон барча хослар,
Маълум бўлса ким синуқу ким эрур рувож.

Ёраб, шаҳим ҳукуматини мустадом тут,
Авранги адл узра мақом айла тахту тож.

Комилча бўлмағай шуаро мадҳинга фасиҳ,
Булбул киби наво қила олурму сору сож,

* * *

Тафаъул айлар эдинг, эй кўнгул, қилиб ният,
Ки рафъ бўлғуси деб тоза йилда наҳсият.

Чу қилмас ахтари бахтим сафар манозилға,
Иқомат этти магар буржи нахсда ният.

Муҳаррам ўлди ҳаром ўлди элга кулфату ғам,
Валек бнр манга юзланмадй рафоҳият.

Жаҳони буқаламун ҳодисоти фикридин,
Етушмади бу паришон кўнгулга жамъият.

Анингдек ўлмишам ушбу диёрда бекас,
Ки қатл қилсалар олмоқға йўқ кишим дият.

Йироқ тут жуҳало ихтилотидин ўзни,
Ки ўтга ёқмоқ ўлубдур ёвуқни хосият.

Тамаъни тарк эту чиқ гўшаи қаноат аро,
Санга йўқ ўзгажаҳон ичра жойи амният.

Тамом қилдинг этиб банда хизматин, умринг,
Ҳам айлагил гоҳе маъбудинга убудият.

Тут ўзни пасту кичик борча халқдин Комил,
Азим офат эрур нахвату иноният.

* * *

Юзу холинг ғамидин гар эмастур нотавон лола,
Недин бўлмиш ҳамиша сийна доғу бағри қон лола.

Хижолатманди холу оразинг эрмас эса нечун,
Қўюб гулшанни дашту тоғ аро тутмиш макон лола.

Бўёлди қонға ғамзанг тирборонидин ул гўё,
Қочиб Кўҳсор ғорин англамиш дориламон лола.

Туну кун давр этиб ҳеч кўрмадилар дашту гулшанда,
Юзингда сабъаи сайёра бирла осмон лола.

Очибму боғ аро устида гуллар сарз ё шамшод,
Бошиға қистирубму ёки ул сори равон лола.

Қадам қўй сарвнинг боши уза, эй шўх, гулшанда,
Ки то билсун сени бир хисрави олий макон лола.

Чаманда хизмат учун бир аёқда тик туруб шамшод,
Тутар йўлингда наргисдин қўлида шамъдон лола.

Кўнгул доғини кўрсатмак кўзунгга мумкин эрмастур,
Агар кўрмак тиларсан бордурур андин нишон лола.

Ани ҳеч гулга ташбиҳ айламас Комил киши мундин,
Бирин бош узра қўйсанг исми зот айлар аён лола.

* * *

Не суд очилса гул, ўлса баҳор ғурбат аро.
Менгаки бўлмаса ёру диёр ғурбат аро.

Очилмади чаманистон ҳавосидин кўнглум,
Кўзимга гул эрур андоқки, хор ғурбат аро.

Фироқ даштида бир мушқбу ғизол истаб,
Кўзимни қилди чу дом интизор ғурбат аро.

Йироқ тушкали аҳбоб суҳбати майидин,
Нишот жомиға бўлдим хумор ғурбат аро.

Чаманда гулдек аҳиббо ватан аро хандон.
Чу лола бағрим эрур доғдор ғурбат аро.

Ватанда кўзима чангалситонча йўқ Маҳмуд,
Аёз боғида тутдим қарор ғурбат аро.

Чиқай ватан садафидин дема гуҳар янглиғ,
Агарчи бўлса сенга эътибор ғурбат аро.

Ниҳон эт ўзни ватан қофи ичра анқодек,
Сенга йўқ ўлса мурод иштиҳор ғурбат аро.

Ватанда сокин ўлуб сайр эт олами боло,
Сафарни айламағил ихтиёр, ғурбат аро.

Топ эмди Хевақ ила Паҳлавони Комил эсанг,
Дема Бухори шарифу Мазор ғурбат аро.

* * *

Жон бахш лаълинг устида ул хол ҳиндулармудур,
Ё чашмаи ҳайвон уза зоғи сияҳ мўлармудур?

Боғи жамолинг саҳнида ўйнар кўзинг мардумлари,
Ёхуд Хутан гулзорида сайр эткан оҳулармудур?

Сунбул эрурму сарвға чирмошиб ўскан боғ аро,
Ёхуд чўлашған қаддинга шабранг гисулармудур.

Хатти муанбарму эрур чоҳи занахдон даврида,
Ё салсабил атрофида райҳони хушбўлармудур?

Шаҳло кўзинг атрофида кирпикларингму, йўқ эса,
Қурғон кийиклар сайдига сайёд мўндулармудур?

Ғамзанг мижанг новакларин отмоққадур икки камон,
Ё кўзларингнинг устида пайваста абрўлармудур?

Зоҳир арақларму эрур, гулбарги хандонинг уза.
Ё лаъл хотам даврида сероб луълулармудур?

Ғамзанг хадангин ҳар тараф отсанг тегар ман зоринга,
Жону кўнглум ёхудки ул ўқларга қопулармудур.

Ҳайрони дидоринг бўлуб турмуш қошингда хўблар,
Йўқ эрса қўйғон ўтруда машшота кўзгулармудур?

Тортор риёйи шайхлар масжидда жаҳр айлаб фиғон,
Ё кўкка боқиб кўчада ҳар кеча ит увлармудур?

Комил қошиға келдиму барча рақиби ҳиласоз,
Ё шери ғуррон оллида бир неча тулкулармудур?

* * *

Эй дурри ноби ишқингга жонлар хазиналар,
Мижгони новак афконинг омочи синалар.

Етмас кўнгул фиғони муалло жанобинга
Ҳар неча оҳидин ясаса анга зиналар.

Ишқ аҳли бўлса гар менга тобиъ ажаб эмас,
Ҳусн аҳли келди сенга ғуломн каминалар.

Мингдин бириси мумкин эмас сабт бўлмаки.
Ҳуснунг баёнида неча ёздим сафиналар.

Ушшоқ бахтини қора ёзғанда килки сунъ,
Холу хат ила қошу кўзунгдур қариналар.

Кўнглум муҳаббатингни ажаб қилса хоксор,
Ободлик харобаға бермас дафиналар.

Боқ, сўзга, боқма қойили яхши, ёмониға,
Маи зарфи гоҳ кўза гаҳе обгиналар…

Кўюнг гадоси хирқайи пашминаси уза,
Товус парлариға қилур ноз биналар.

Ул ким замири покдур ойинадек мудом,
Етмас анга кудурати арбоби киналар.

Нетсун бу баҳру кон дуру лаълини Комилинг,
Эй дурри ноби ишқинга жонлар хазиналар.

* * *

 

Ваҳки, кўзларим гиръён қилди лаъли хандонлар,
Жамъ қўймади кўнглум кокули паришонлар.

Боғу, ғунча сайридин бўлдим эмди мустағни,
Очти гул хаданггингдин кўнглум ичра пайконлар.

Орази арақнокинг кўрди чун чаман ичра,
Гуллар ўлди шабнамдек барча чашми ҳайронлар.

Токи ғамзау нозинг кўз уйип мақом этти.
Ташқарида мижгонлар бордурур нигаҳбонлар.

Ишқ сўзи дардидин нола қилма кўп, эй дил,
Бўлмасунлар озурда бу азиз меҳмонлар.

Қайси холу оразнинг доғидур чаманларким,
Лола доғу гулларга чок эрур грибонлар.

Чини остинингдур, мавжи жавҳари шамшир,
Йиғнама бу зорингни қатл этарга домонлар.

Бу шаҳодат иқболин ким топар экан ёраб,
Нози олди мижгондин қўлға тиғи уръёнлар.

Кимки, ҳусни шоҳиға бегунаҳ, гунаҳкор ул
Анга зулф эрур занжир, чоҳ эрур занахдонлар.

Ҳусни кўзгуси бордур мазҳари жамолулло,
Манъ ишқим этманглар эй гуруҳи нодонлар.

Комило шаҳаншоҳинг назми гавҳар афшонин,
Кўрса банда бўлғайлар Фазлию Умархонлар.

  ziyouz

- - -


< Orqaga qaytish